زبان کردی و ویژگی های آن

“زبان کردی” اصطلاحی است که از آن برای پوشش دادن بزرگترین گروه از گویشهای ایرانی غربی که در مناطق وسیعی از ترکیه و عراق و ایران و سوریه و ارمنستان و گروههای کوچکتر در سایر کشورها تکلم میشود، بکار میرود.
این اصطلاح پوششی، علیرغم تفاوتهای قابل توجه زبان شناختی موجود، نوعی احساس اتحاد قومی و زبانی را برای گویشوران آن به همراه دارد.

یکی از زیرگروههای زبان کردی، کردی شمالی است که بیشترین و گسترده ترین گویشوران را دارد (حدود ۲۰ میلیون نفر) و به کُرمانجی هم مشهور است. گستره ی این زبان از غرب میرسد به شهر ترک نشین مالاتیا، از شمال تا شمال شرق سوریه و نیز تا موصل و شمال عراق و از شمال شرق میرسد تا ایروان، پایتخت ارمنستان. از طرفی، گروههای بزرگی از گویشوران این زبان ساکن در سوریه و لبنان و نیز کشور آذربایجان و گرجستان هستند. جمعیت قابل توجهی از کرمانجی زبانان در قالب گروههای مهاجر به مناطق شهری در خاورمیانه (نظیر استانبول) و اروپا (بیشتر آلمان) عزیمت کرده اند.
در مناطق شمال شرق ایران (خراسان) کردهایی ساکن اند که طی سده های ۱۷ و ۱۸ به اجبار در آن مناطق اسکان داده شدند. در اوایل سده ی بیستم نیز گروه کثیری از کردهای ساکن جمهوری آذربایجان امروزی طی حکومت شوروی با آذربایجانیهای منطقه تلفیق شدند. در ارمنستان و گرجستان نیز هزاران یزیدی با حفظ هویت خاص خود زندگی میکنند که زبان همگی آنها نیز کرمانجی است.

یکی دیگر از زیرگروههای زبان کردی، کردی مرکزی با حدود ۵ میلیون گویشور است که خود دو شاخه ی اصلی دارد؛ یکی سورانی که گستره ی آن از شمال عراق تا اربیل و سپس تا رودخانه ی زاب‌ کوچک امتداد می یابد، و دیگری مُکری که در پهنه ای همجوار کردستان ایران تا نواحی جنوبی دریاچه ی اورمیه بدان تکلم میشود.

زیرگروه سوم زبان کردی، کردی جنوبی است (با حدود ۳ میلیون گویشور) که گویشوران آن در مناطق مختلف عراق و ایران پراکنده شده اند؛ از خانقین گرفته تا کرمانشاه و همچنین از شمال العماره (سوریه) از یکسو، تا بیجار از سوی دیگر.
از دیگر گویشهای این دسته میتوان به کرمانشاهی، اردلانی و لکی اشاره کرد. البته لکی با وجود ویژگیهای مشخص کردی آن، تعلقاتی نیز به گویشهای لری دارد و درواقع یک زبان ترکیبی است که عناصر مشترکی از گویشهای لری و کردی را با خود حمل میکند.

از منظر زبان شناسی، زبان کردی در کل یک جایگاه یا موقعیت بینابینی را میان گویشهای ایرانی غربی شمالی و ایرانی غربی جنوبی اشغال میکند. هر یک از گروههای سه گانه ی فوق الذکر (شمالی یا کرمانجی، مرکزی یا سورانی، جنوبی یا کردی) از یکدیگر مجزا هستند و بخصوص که کردی شمالی (کرمانجی) متقابلا توسط گویشوران دو دسته ی دیگر زبان کردی، درک و فهمیده نمیشود.
به همین علت (یعنی عدم فهم متقابل گویشوران آنها از زبان یکدیگر)، برخی زبان شناسان ترجیح میدهند این گویشهای سه گانه را به کل از هم جدا بدانند؛ هرچند که هر سه به خاطر وابستگیهای نزدیک به هم، گویشهای انتقالی زبان محسوب میشوند.

اگر بخواهیم برپایه ی برخی ویژگیهای زبانی بسیار کهن و منسوخ باقیمانده، محافظه کارانه تر رفتار کنیم، خود گویش شمالی (کُرمانجی) به دو دسته ی شمالشرقی و شمالغربی قابل تقسیم است.
از دسته ی شمالشرقی میتوان به گویشهای شرق ترکیه، حکّاری و بهدینان؛ و از گویشهای شمالغربی به گویشهای بُهتان (بُختان)، دیاربکر و سنجار اشاره کرد.

زبان زازاها در درسیم (تونجلی) و نواحی مجاور آن در ترکیه، به علاوه ی زبانهای گوران ها، اورامانی ها و باجلانی ها (که به زبان اینها گویشهای گورانی میگویند)، واحدهای زبان شناختی مجزایی محسوب میشوند.
همین ادعا درخصوص گویشهای لری (لری، بختیاری، ممسنی و …) نیز که برخلاف کردی و زازا و گورانی متعلق به شاخه ی دیگری از زبانهای غربی ایرانی نو، یعنی گروه جنوب غربی هستند، صادق است.
در واقع این سه گویش ایرانی به خاطر همجواری و همزیستی با نواحی کرد زبان، به اشتباه به عنوان واریته های زبان کردی دانسته شده اند. همانطور که اشاره شد، منظور از این سه گویش عبارت است از: ۱) زبانهای زازاکی/دیمیلی در مناطق مرکزی شرق ترکیه و شمالغرب مناطق کردنشین امروزی آن؛ ۲) گورانی در منطقه ی اورامان ایران (هورامانی) و نیز نزدیک موصل در عراق (بخصوص باجلانی)، و ۳) لری در زاگرس جنوبی.

ادبیات مکتوب کردی اساساً برپایه ی زبان کُرمانجی و به کوشش شعرا و نویسندگانی چون ملای جزیری، فقیه طیران (میرمحمد)، و احمد خانی، نویسنده ی منظومه ی عاشقانه ی “مَم و زین” سربرآورده است.
متعاقباً روایتهای مذهبی بخصوص به گورانی و گویش دیگر آن یعنی اورامانی به عنوان گونه ای مکتوب از کردی مرکزی و جنوبی از اواخر سده ی ۱۴ میلادی توسعه یافت.
طی سده های ۱۷ تا ۱۹، اشخاصی چون ملامصطفی بیسارانی، خانا قبادی، مولوی تاوگوزی (معدومی) و ولی دیوانه، آثار مکتوب خود را به گورانی نوشتند.
ادبیات نوشتاری سورانی صرفاً طی سده ی ۱۹ و ۲۰ میلادی و در مناطق کردنشین عراق سر برآورد.

در اوایل سده ی بیستم بود که الفبا و معیارهای نگارش برای هر دو زبان کرمانجی و سورانی تنظیم شد و توسعه یافت.
الفبای کردی برای کرمانجی توسط امیر جلادت بدرخان در دهه ی ۳۰ و ۴۰ میلادی و برای سورانی در روزنامه ی “ژِن” (زن) که از دهه ی ۲۰ در سلیمانیه منتشر میشد، ترویج یافت.

بعد از جنگ جهانی دوم بود که تحرکی از سوی پژوهشگران برای تثبیت استانداردهای نوین زبان کردی و البته صرفاً برپایه ی گویش سلیمانیه (چراکه آن را بهترین الگوی ادبی میدانستند) صورت گرفت. همین الگو امروزه در اغلب نشریات کردی زبان عراق و ایران بکار برده میشود.
گاه سه گویش ایرانی دیگر، یعنی زازاکی، گورانی و لری، بخاطر همجواری و همزیستی با نواحی کردزبان، به اشتباه به عنوان واریته های زبان کردی دانسته شده اند.

قدیمی ترین نگارش به کردی کرمانجی در یک متن عبادی ارمنی واقع در کلکسیون ماتانداران در شهر ایروان است که بین سالهای ۱۴۳۰ و ۱۴۴۶ احتمالا از یک متن کهن تر رونویسی شده است.
چند قطعه ی کوچک دیگر نیز به کرمانجی در نسخه ی قدیمی تر “سیاحتنامه” اثر اولیا چلبی، سیاح ترک در سده ی ۱۷ میلادی، دیده میشود که نشانگر زبان کرمانجی شفاهی آن عصر است (برخلاف اشعار کردی که تحت تاثیر ادبیات کلاسیک فارسی و وامگیری فراوان از واژه های فارسی و عربی بوده است).

کردی کرمانجی را با انواع الفبا مینویسند. از الفبای ارمنی و سیریلیک گرفته تا لاتین. امروزه کردهای ترکیه و سوریه نوعی نگارش ترکی تعدیل شده را که در دهه های ۳۰ و ۴۰ میلادی توسط جلادت بدرخان پرداخته شد، بکار میبرند؛ گرچه تا پیش از این معمولا نوعی سیریلیک تعدیل شده توسط اتحاد شوروی برای نگارش این زبان معمول بود.

برای کردی سورانی از نوعی الفبای تعدیل شده ی عربی یا بهتر است بگوییم فارسی با اِعراب و آوانگارهای مخصوص به خود استفاده میشود.

در کردی کُرمانجی نظام دستوری (حالت فاعلی / غیرمستقیم)، نظام جنسیت (مونث / مذکر) در اسامی، ضمایر و صفات ملکی، حالت کاذب فاعلی گذرا و ساختار زمانهای ماضی و افعال متعدی، حفظ شده است.
مواردی چون حالت فاعلی و جنسیت در گویشهای کردی جنوبی از بین رفته اند و به جای آن پسوندهای شبه ضمیری به چشم میخورد که در کرمانجی وجود ندارد.
یک مشخصه ی بارز در نظام آوایی، تقابل واج شناختی بین v و w در کرمانجی است؛ در حالیکه در گویشهای کردی مرکزی و جنوبی هر دو به w مبدل شده اند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *